Gwara śląska jako odmiana regionalna
Gwara śląska stanowi regionalną odmianę polszczyzny używaną na Górnym Śląsku i w okolicach. Posiada własne słownictwo, specyficzną wymowę oraz unikalne konstrukcje składniowe. Osobie spoza regionu zrozumienie codziennej rozmowy przychodzi zazwyczaj trudniej niż w przypadku gwar z wielu innych części Polski. W eSlowniki.pl definicje haseł śląskich znajdują się w dedykowanym słowniku gwary śląskiej, całkowicie odrębnym od słownika gwary poznańskiej, góralskiej czy warszawskiej.
Charakterystyka śląskiej mowy
Śląska mowa, potocznie nazywana godką, to w rzeczywistości zespół lokalnych odmian, a nie jeden, całkowicie jednolity język rozciągający się od Katowic aż po Racibórz. Słownictwo, wymowa i konstrukcje gramatyczne różnią się między sobą w zależności od konkretnego miasta czy wsi. Wspólnym mianownikiem pozostaje fakt, iż wiele wyrazów nie pokrywa się z polszczyzną ogólną, a spora część słownictwa dotyczącego transportu, domu, pracy czy jedzenia funkcjonuje pod zupełnie własnymi nazwami.
Historycznie na kształt tej mowy wpływały polszczyzna, język niemiecki oraz kontakty z sąsiednimi odmianami regionalnymi. Stąd wzięły się m.in. wyrazy związane z koleją, narzędziami lub gospodarstwem, których nie odnajdziemy w tej samej formie w ogólnodostępnym słowniku. Nie mamy tu do czynienia z „zepsutym polskim” ani z ogólnopolskim slangiem, lecz z lokalną odmianą dysponującą własnym zasobem słownym. Krótki wstęp do samego pojęcia gwary dostępny jest w artykule co to jest gwara.
Status językowy gwary śląskiej
Część użytkowników oraz badaczy określa śląski mianem języka regionalnego, inni natomiast klasyfikują go jako gwarę lub dialekt polszczyzny. Spór ten ma silny wymiar tożsamościowy i niekiedy nabiera zabarwienia politycznego. W naszym serwisie zbiór nosi nazwę „słownik gwary śląskiej”, ponieważ tak został skatalogowany i w ten sposób użytkownicy najczęściej poszukują znaczeń, wpisując zapytania typu „co znaczy X po śląsku” lub „gwara śląska”.
Nie rozstrzygamy oficjalnych klasyfikacji urzędowych ani kwestii tego, jak poszczególni użytkownicy nazywają swoją mowę w domowym zaciszu. Skupiamy się na pokazaniu, co konkretne słowo znaczy w tym właśnie wariancie. W procesie poszukiwania definicji zdecydowanie ważniejszy pozostaje sam wyraz w słowniku niż teoretyczna etykieta „języka” lub „gwary”.
Złożona historia tego regionu, naznaczona nieustannymi przesunięciami granic państwowych oraz przenikaniem się różnorodnych tradycji kulturowych, sprawiła, że współczesna mowa śląska stanowi unikalne zwierciadło, w którym odbijają się zarówno rdzenne słowiańskie korzenie, jak i głębokie wpływy germańskie, tworząc spójny, choć niezwykle zróżnicowany wewnętrznie system komunikacji.
Różnice względem polszczyzny ogólnej
Odmiana ta różni się od polszczyzny ogólnej zasobem słów, często wymową oraz częścią konstrukcji gramatycznych. Zdanie zrozumiałe w ogólnym zarysie potrafi zawierać wyrazy, których słownik ogólny nie notuje w danym znaczeniu lub nie odnotowuje ich wcale. To samo pojęcie, takie jak dziecko, tramwaj, zaimek gdzie czy czasownik mówić, bywa tu nazwane zupełnie inaczej. Z tego powodu „tłumaczenie na polski” hasła śląskiego nie stanowi kaprysu, lecz wymaga stworzenia osobnej definicji w dedykowanym zbiorze.
Należy odróżniać gwarę śląską od slangu młodzieżowego oraz od żargonu zawodowego. Slang graczy czy żargon strażacki nie stanowią odpowiednika „mowy Śląska”. Porównanie tych trzech kategorii znajduje się w artykule gwara, slang i żargon.
Wyszukiwanie haseł w słowniku
Aby odnaleźć definicję, należy wejść do słownika gwary śląskiej i wybrać odpowiednią literę alfabetu lub wpisać poszukiwany wyraz w wyszukiwarce. W sytuacji, gdy hasło funkcjonuje również w innej gwarze, na stronie znaczenia wyświetlą się odnośniki do pozostałych słowników. Brakujące definicje można zaproponować za pośrednictwem specjalnego formularza.
Pozostałe gwary regionalne w serwisie
Język kaszubski znajduje się w osobnym słowniku języka kaszubskiego, ponieważ nie stanowi on ani gwary śląskiej, ani gwary polszczyzny ogólnej. Pełny katalog wszystkich zbiorów dostępny jest w dziale słowniki gwary, slangu i żargonu.