Co to jest gwara?
Gwara to odmiana języka związana z konkretnym regionem albo społecznością. Różni się od polszczyzny ogólnej wymową, odmianą i słownictwem. Te same przedmioty, czynności i relacje mogą mieć inne nazwy niż w języku szkolnym czy urzędowym. W eSlowniki.pl gwary zapisujemy jako osobne słowniki, żeby znaczenie hasła było jasne w danym kontekście, a nie „w ogóle po polsku”.
Co oznacza słowo „gwara”?
W codziennej polszczyźnie gwarą nazywa się mowę lokalną: sposób mówienia domu, ulicy, wsi albo dzielnicy. Nie jest to błąd językowy ani „zepsuta polszczyzna”. To wariant, którego uczy się zwykle od rodziny i sąsiadów, a nie z podręcznika. Ma własne wyrazy, często własne końcówki i inną wymowę. Osoba spoza regionu może zrozumieć zdanie w zarysie, a zgubić połowę szczegółów.
Gwara niesie też treść kulturową. Słowa związane z pracą, jedzeniem, pokrewieństwem albo krajobrazem opisują świat, którego słownik ogólny nie rozbija na lokalne odcienie. Dlatego „co to znaczy X” bez podania miejsca bywa niepełną odpowiedzią.
Czym gwara różni się od języka ogólnego?
Język ogólny (literacki, urzędowy, szkolny) jest wspólny dla całego kraju. Służy do szkoły, urzędu, mediów ogólnopolskich i porozumienia między regionami. Gwara działa lokalnie: te same rzeczy nazywa inaczej, ma własne formy gramatyczne i często zostaje w mowie potocznej, nawet gdy na piśmie używa się polszczyzny standardowej.
W praktyce wiele osób przełącza się między odmianami. W urzędzie albo w szkole mówi się bliżej języka ogólnego. W domu, na podwórku albo wśród swoich wraca gwara. To nie znaczy, że jedna odmiana jest „poprawna”, a druga nie. Znaczą co innego i służą do czego innego. Hasło ze Śląska, Podhala czy Poznania sprawdzamy więc w słowniku danej gwary, a nie tylko w uniwersalnej definicji.
Czy gwara to to samo co dialekt?
W mowie potocznej oba słowa często znaczą to samo: lokalną odmianę polszczyzny. W opisie językoznawczym dialekt bywa szerszy (cały obszar, zespół cech), a gwara węższa (miejscowość, okolica, konkretna społeczność). Granica nie jest ostra. Użytkownicy szukają zwykle „gwary śląskiej”, „gwary poznańskiej” albo „gwary góralskiej”, a nie „dialektu śląskiego w ujęciu atlasowym”.
Na tej stronie trzymamy się nazwy „gwara”, bo tak są podpisane słowniki i tak najczęściej wpisuje się zapytanie. Nie rozstrzygamy sporów klasyfikacyjnych. Pokazujemy, co dany wyraz znaczy w danym zbiorze.
Czym gwara różni się od slangu i żargonu?
Gwara wiąże się z miejscem. Slang wiąże się z grupą i sytuacją: gracze, żołnierze, aktorzy. Żargon wiąże się z zawodem albo hobby i służy do precyzyjnej rozmowy w branży. To nie są synonimy. Szersze porównanie jest na stronie gwara, slang i żargon.
Jakie gwary są w eSlowniki.pl?
- Słownik gwary śląskiej — Górny Śląsk i okolice; osobny opis: co to jest gwara śląska
- Słownik gwary góralskiej — Podhale i góry, inna wymowa i słownictwo niż w miastach nizinnych
- Słownik gwary poznańskiej — Wielkopolska, m.in. wyrazy znane z codziennej mowy Poznania
- Słownik gwary warszawskiej — lokalne i historyczne słownictwo Warszawy
- Słownik gwary podlaskiej — wschód Polski, w tym wyrazy „po swojemu”
- Słownik gwary myśliwskiej — słownictwo środowiska myśliwych; w katalogu jest przy gwarach, choć bliżej mu do mowy środowiskowej
Osobno prowadzimy słownik języka kaszubskiego. Kaszubski jest językiem regionalnym, nie gwarą polszczyzny ogólnej. W serwisie nie mieszamy go z gwarami regionalnymi polszczyzny.
Jak sprawdzić znaczenie słowa w gwarze?
Wybierz słownik regionu, potem literę albo wpisz wyraz w wyszukiwarce u góry strony. Jeśli to samo hasło występuje w innej gwarze albo w slangu, na karcie znaczenia zobaczysz odnośniki. Pełna lista zbiorów: słowniki gwary, slangu i żargonu.