Gwara jako odmiana języka

Gwara stanowi odmianę języka powiązaną z określonym regionem lub społecznością, wyróżniającą się na tle polszczyzny ogólnej odmienną wymową, fleksją oraz zasobem słownictwa. Te same przedmioty, czynności i relacje otrzymują w niej nazwy zupełnie inne niż te spotykane w języku szkolnym czy urzędowym. W eSlowniki.pl gwary ujmujemy w postaci odrębnych słowników, aby definicja hasła zawsze odnosiła się do konkretnego kontekstu, a nie do wyabstrakowanego pojęcia „polskości”.

Znaczenie słowa „gwara”

W codziennej komunikacji termin ten określa mowę lokalną, czyli sposób porozumiewania się w domu, na ulicy, we wsi lub w obrębie konkretnej dzielnicy. Zjawisko to nie stanowi błędu językowego ani tzw. zepsutej polszczyzny. Mówimy o wariancie przyswajanym zazwyczaj od rodziny i sąsiadów, a nie w trakcie edukacji formalnej. Posiada on własne wyrazy, często specyficzne końcówki fleksyjne oraz charakterystyczną wymowę. Osoba z zewnątrz potrafi zazwyczaj zrozumieć ogólny zarys wypowiedzi, jednak gubi przy tym większość lokalnych niuansów znaczeniowych.

Gwara przenosi również treść kulturową. Wyrazy powiązane z pracą, jedzeniem, pokrewieństwem lub lokalnym krajobrazem opisują rzeczywistość, której słownik ogólny nie potrafi rozłożyć na subtelne, regionalne odcienie. Z tego powodu pytanie o znaczenie konkretnego słowa bez wskazania miejsca pochodzenia prowadzi często do niepełnej odpowiedzi.

Różnice między gwarą a językiem ogólnym

Język ogólny w formie literackiej, urzędowej i szkolnej pozostaje wspólny dla całego kraju. Służy on do komunikacji w placówkach oświatowych, urzędach, mediach ogólnopolskich oraz do porozumiewania się między różnymi regionami. Gwara funkcjonuje wyłącznie lokalnie, co oznacza, że te same desygnaty nazywa inaczej, posługuje się odrębnymi formami gramatycznymi i często utrzymuje się w mowie potocznej nawet wtedy, gdy w piśmie dominuje polszczyzna standardowa.

W praktyce wielu użytkowników płynnie przełącza się między poszczególnymi odmianami języka. W urzędzie lub w szkole komunikacja zbliża się do języka ogólnego, natomiast w domu, na podwórku lub w gronie bliskich znajomych naturalnie powraca mowa lokalna. Nie oznacza to, że jedna z tych odmian jest poprawna, a druga błędna. Obydwie znaczą co innego i pełnią odmienne funkcje społeczne. Hasło pochodzące ze Śląska, Podhala czy Poznania należy weryfikować w słowniku właściwym dla danej gwary, a nie ograniczać się wyłącznie do definicji uniwersalnej.

W sytuacji, gdy użytkownik poszukuje definicji terminu funkcjonującego w specyficznym środowisku geograficznym, weryfikacja ta wymaga uwzględnienia wielu nakładających się na siebie warstw kulturowych, historycznych oraz społecznych, które ostatecznie kształtują unikalne i niepowtarzalne znaczenie danego wyrazu w codziennej, naturalnej komunikacji mieszkańców.

Gwara a dialekt

W mowie potocznej oba określenia często oznaczają to samo, czyli lokalną odmianę polszczyzny. W ścisłym opisie językoznawczym pojęcie dialektu bywa szersze i obejmuje cały obszar oraz zespół cech, natomiast gwara odnosi się do węższego zjawiska związanego z miejscowością, okolicą lub konkretną społecznością. Granica między nimi nie jest jednak ostra. Użytkownicy internetu poszukują zazwyczaj „gwary śląskiej”, „gwary poznańskiej” lub „gwary góralskiej”, rzadko zaś wpisują hasła typu „dialekt śląski w ujęciu atlasowym”.

W serwisie eSlowniki.pl konsekwentnie stosujemy nazwę „gwara”, ponieważ tak właśnie podpisano poszczególne słowniki i tak najczęściej formułowane są zapytania w wyszukiwarkach. Nie rozstrzygamy przy tym sporów klasyfikacyjnych toczonych na gruncie akademickim. Skupiamy się na pokazaniu, co dany wyraz znaczy w obrębie konkretnego zbioru.

Gwara a slang i żargon

Gwara nierozerwalnie wiąże się z miejscem. Slang łączy się z konkretną grupą i sytuacją, obejmując środowiska graczy, żołnierzy czy aktorów. Żargon z kolei dotyczy zawodu lub hobby i służy do precyzyjnej komunikacji wewnątrz branży. Zjawiska te nie są swoimi synonimami. Szersze porównanie znajduje się w artykule gwara, slang i żargon.

W praktyce językoznawczej granice te bywają płynne, co doskonale ilustruje przypadek mowy łowieckiej. Termin „gwara myśliwska” stanowi w ścisłej nomenklaturze raczej socjolekt lub żargon środowiskowy, jednak w naszym katalogu figuruje on w sekcji gwar ze względu na swoją wielopokoleniową tradycję oraz rytualny sposób przekazywania, co upodabnia go do mowy regionalnej. Słownictwo łowieckie, obejmujące specyficzne określenia zwierząt, broni czy zachowań w lesie, funkcjonuje jak zamknięty kod plemienny, który nie służy jedynie do technicznego opisu rzeczywistości, lecz buduje trwałą więź tożsamościową wśród osób uczestniczących w polowaniach i jednocześnie przejmuje wiele archaicznych form z dawnych gwar wiejskich.

Gwary w eSlowniki.pl

• Słownik gwary śląskiej: Górny Śląsk i okolice (osobny opis: gwara śląska).
• Słownik gwary góralskiej: Podhale i tereny górskie, inna wymowa i słownictwo niż w miastach nizinnych.
• Słownik gwary poznańskiej: Wielkopolska, w tym wyrazy znane z codziennej mowy Poznania.
• Słownik gwary warszawskiej: lokalne i historyczne słownictwo Warszawy.
• Słownik gwary podlaskiej: wschód Polski, w tym wyrazy „po swojemu”.
• Słownik gwary myśliwskiej: słownictwo środowiska myśliwych; w katalogu figuruje przy gwarach, choć z punktu widzenia lingwistyki stanowi socjolekt.

Język kaszubski prowadzony jest w osobnym słowniku, ponieważ stanowi on język regionalny, a nie gwarę polszczyzny ogólnej. W serwisie nie mieszamy go z gwarami regionalnymi.

Wyszukiwanie znaczeń w gwarze

Aby sprawdzić znaczenie słowa w gwarze, należy wybrać słownik właściwy dla danego regionu, a następnie wybrać literę alfabetu lub wpisać poszukiwany wyraz w wyszukiwarce. W przypadku haseł występujących jednocześnie w innych gwarach lub w slangu, na karcie znaczenia wyświetlają się odnośniki do pozostałych zbiorów. Pełna lista kolekcji dostępna jest pod adresem słowniki gwary, slangu i żargonu.

Warto pamiętać, że nawet w obrębie jednego regionu mogą występować subtelne różnice. Dwie sąsiednie wsie, oddalone od siebie zaledwie o kilka kilometrów, potrafiły posługiwać się lokalnymi wariantami słownictwa, które dla osób postronnych brzmiały niemal identycznie, lecz dla wtajemniczonych były wyraźnym sygnałem pochodzenia. To samo dotyczy słownictwa środowiskowego, które mimo wspólnej nazwy, takiej jak „gwara myśliwska”, może posiadać odrębności wynikające z tradycji poszczególnych kół łowieckich, stażu członków czy specyfiki terenu łowieckiego. Dlatego wybór słownika zawsze ma znaczenie — to od niego zależy, czy wyszukiwane hasło zostanie poprawnie umiejscowione w odpowiednim kontekście znaczeniowym i kulturowym.